การซ้อมแบบ tabletop (นั่งคุยกันตามสถานการณ์สมมติ โดยไม่แตะระบบจริง) คือการให้คนที่มีบทบาทตามแผนมาคุยกันว่าจะทำอะไรเมื่อเกิดเหตุสมมติ บทความนี้ใช้เหตุสมมติเป็น ransomware (มัลแวร์ที่เข้ารหัสข้อมูลแล้วเรียกค่าไถ่) และมีแม่แบบการซ้อม ransomware ที่พร้อมใช้ เราเขียนแม่แบบนี้เองเพื่อเป็นตัวอย่าง บทความนี้ต่อจาก Network & Cyber Security Simulator: ประเภทและการใช้งาน ซึ่งเปรียบเทียบเครื่องมือจำลองหลายแบบ

Tabletop คืออะไร และตรวจอะไรได้

NIST (สถาบันมาตรฐานและเทคโนโลยีของสหรัฐฯ) อธิบายไว้ใน SP 800-84 ว่า tabletop คือการซ้อมที่ใช้การพูดคุยอย่างเดียว ผู้ดำเนินการซ้อม (facilitator) เล่าสถานการณ์แล้วถามผู้เข้าร่วม เพื่อให้คุยกันเรื่องบทบาท หน้าที่ การประสานงาน และการตัดสินใจ การซ้อมไม่ใช้อุปกรณ์หรือทรัพยากรจริง เอกสารระบุว่าโดยทั่วไปใช้เวลา 2 ถึง 8 ชั่วโมง และเป็นวิธีประหยัดในการตรวจว่าแผน เช่น แผนรับมือเหตุการณ์ ใช้ได้จริงในภาวะฉุกเฉิน SP 800-84 เผยแพร่เมื่อเดือนกันยายน 2006 และหน้าเอกสารของ NIST ยังระบุสถานะเป็นฉบับสุดท้าย บางรายละเอียดจึงเก่า เช่น ตัวอย่างที่ให้สำรองไฟล์ลงแผ่นซีดี

CISA (หน่วยงานความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์ของสหรัฐฯ) มีชุดแม่แบบการซ้อมชื่อ CISA Tabletop Exercise Packages (CTEP) หน้าเว็บระบุว่ามีมากกว่า 100 ชุด แต่ละชุดมีวัตถุประสงค์ สถานการณ์ และคำถามอภิปรายที่ปรับแต่งได้ พร้อมรายการเอกสารอ้างอิง ชุดด้านไซเบอร์ครอบคลุมภัยหลายแบบ รวมถึงแรนซัมแวร์ และมีเอกสารประกอบ เช่น เทมเพลตหนังสือเชิญ สไลด์ แบบฟอร์มความเห็นผู้เข้าร่วม และรายงานสรุปหลังซ้อม (After Action Report) ใช้ CTEP ควบคู่กับบทความนี้ได้ เพราะแม่แบบของเราเป็นเพียงโครงตัวอย่าง

เตรียมการซ้อม 6 ขั้นตามแนวทางของ NIST

SP 800-84 แบ่งงานออกแบบการซ้อมเป็นขั้นตอนต่อไปนี้ เอกสารระบุว่าควรเริ่มวางแผนล่วงหน้าอย่างน้อย 1 เดือน และ 3 เดือนสำหรับการซ้อมขนาดใหญ่ที่ซับซ้อน:

  • กำหนดหัวข้อ: ยึดตามแผนที่จะซ้อม เช่น แผนรับมือเหตุการณ์
  • กำหนดขอบเขต: แบ่งตามกลุ่มผู้เข้าร่วม NIST แนะนำให้ผู้บริหารกับทีมปฏิบัติการซ้อมแยกกันก่อน แล้วค่อยซ้อมรวมกันเพื่อตรวจการประสานงาน
  • ตั้งวัตถุประสงค์: ตรวจเนื้อหาของแผน บทบาทหน้าที่ที่เขียนไว้ และส่วนที่ต้องพึ่งพากัน
  • เลือกผู้เข้าร่วม: คนที่มีบทบาทตามแผน และส่งคำเชิญเป็นลายลักษณ์อักษรโดยเร็วที่สุด
  • กำหนดทีมงานซ้อม: ผู้ดำเนินการซ้อม (facilitator) และผู้จดบันทึก (data collector คือคนที่จดสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างซ้อม)
  • จัดการเรื่องสถานที่และการเตรียมของ: เช่น ห้อง อุปกรณ์ เอกสารสำหรับแจก
INFOGRAPHIC
เตรียมการซ้อม 6 ขั้น
1
กำหนดหัวข้อ
ยึดตามแผนที่จะซ้อม
2
กำหนดขอบเขต
ผู้บริหารกับทีมปฏิบัติการซ้อมแยกก่อน
3
ตั้งวัตถุประสงค์
ตรวจแผน บทบาท และส่วนที่พึ่งพากัน
4
เลือกผู้เข้าร่วม
คนที่มีบทบาทตามแผน ส่งคำเชิญเป็นลายลักษณ์อักษร
5
กำหนดทีมงานซ้อม
ผู้ดำเนินการซ้อมและผู้จดบันทึก
6
จัดการสถานที่และเอกสาร
ห้อง อุปกรณ์ เอกสารสำหรับแจก

NIST แนะนำเอกสาร 3 อย่าง คือ คู่มือผู้ดำเนินการซ้อม (มีสถานการณ์ คำถาม และสำเนาแผนที่ซ้อม) คู่มือผู้เข้าร่วม (เนื้อหาเหมือนกันแต่ไม่มีรายการคำถามเต็ม) และรายงานสรุปหลังซ้อม NIST เตือนด้วยว่าสถานการณ์ไม่จำเป็นต้องละเอียดมาก สถานการณ์สั้นกระชับมักได้ผลดีกว่า เพราะถ้ายาวและละเอียด ผู้เข้าร่วมมักใช้เวลาไปกับการแกะเนื้อเรื่องมากกว่าการตอบวัตถุประสงค์

แม่แบบสถานการณ์แรนซัมแวร์ ตัวอย่างที่เราเขียนเอง

หมายเหตุสำคัญ: เนื้อหาในหัวข้อนี้และอีกสองหัวข้อถัดไปเป็นตัวอย่างที่ DynaSec เขียนขึ้นเอง ไม่ได้มาจาก CISA, NIST หรือแหล่งอ้างอิงใด องค์กร เวลา และเหตุการณ์ทั้งหมดเป็นเรื่องสมมติ ก่อนใช้ควรปรับให้ตรงกับระบบ ทีม และแผนของหน่วยงานตนเอง

สมมติว่าองค์กรในเรื่องมีเครื่องไฟล์กลาง ระบบบัญชี และเซิร์ฟเวอร์สำรองข้อมูลอยู่ใน domain เดียวกัน (domain คือระบบบัญชีผู้ใช้กลางที่เครื่องในองค์กรใช้ร่วมกัน) และเรื่องทั้งหมดเกิดในช่วงประมาณหนึ่งวันครึ่ง ตั้งแต่เช้าวันพุธถึงเช้าวันพฤหัสบดี แม่แบบนี้มีวัตถุประสงค์ 4 ข้อ คือ ดูว่าใครเป็นผู้ประกาศว่าเกิดเหตุการณ์ ดูว่าใครมีอำนาจตัดเครือข่าย ดูว่าทุกคนยังติดต่อกันได้หรือไม่ถ้าอีเมลใช้ไม่ได้ และดูว่าตกลงลำดับการกู้คืนไว้ล่วงหน้าหรือยัง ผู้ดำเนินการซ้อมปล่อยเหตุการณ์แทรก (inject คือข้อมูลใหม่ที่ป้อนเข้ามาระหว่างซ้อม) ทีละข้อ แล้วถามคำถาม และให้ผู้เข้าร่วมตัดสินใจ

เหตุการณ์แทรก 1 ถึง 3: ตรวจพบและตัดสินใจ

Inject 1 (วันพุธ 08:30): ฝ่ายช่วยเหลือผู้ใช้ (help desk) รับแจ้ง 3 สายว่าเปิดไฟล์บนไดรฟ์กลางไม่ได้ และไฟล์มีนามสกุลแปลก ๆ ผู้ใช้คนหนึ่งพบไฟล์ข้อความบนหน้าจอที่เรียกร้องให้จ่ายเงิน

  • คำถาม: ใครรับเรื่องนี้ต่อจากฝ่ายช่วยเหลือผู้ใช้ และตามแผนต้องแจ้งใครก่อน
  • คำถาม: อะไรทำให้เรื่องนี้เป็นเหตุการณ์ด้านความปลอดภัย ไม่ใช่แค่ระบบขัดข้อง และแผนเขียนเกณฑ์ไว้หรือไม่
  • คำถาม: สิ่งแรกที่ต้องตรวจคืออะไร
  • จุดตัดสินใจ: จะประกาศว่าเป็นเหตุการณ์ตอนนี้เลยหรือไม่ และใครเป็นผู้ประกาศ

Inject 2 (09:15): ระบบเฝ้าระวังแสดงว่าพฤติกรรมแบบเดียวกันกำลังลามไปยังเครื่องไฟล์อีกชุดหนึ่ง และมีการใช้บัญชีผู้ดูแลระบบจากเครื่องที่ปกติไม่ได้ใช้ อีเมลของบริษัทเริ่มช้า และบางเครื่องเข้าไม่ได้

  • คำถาม: ใครมีอำนาจสั่งตัดการเชื่อมต่อเครือข่ายหรือปิดระบบ และต้องขออนุมัติจากใคร
  • คำถาม: การตัดการเชื่อมต่อกระทบงานอะไรบ้าง และจะแจ้งเจ้าของระบบอย่างไร
  • คำถาม: ถ้าอีเมลและแชตใช้ไม่ได้ ทีมจะติดต่อกันทางไหน (#StopRansomware Guide แนะนำช่องทางนอกระบบ เช่น โทรศัพท์)
  • จุดตัดสินใจ: จะตัดเครือข่ายส่วนไหน และใครอนุมัติ

Inject 3 (11:00): ผู้ดูแลระบบสำรองข้อมูลแจ้งว่างานสำรองข้อมูลเมื่อคืนทำงานเสร็จตามปกติ แต่เซิร์ฟเวอร์สำรองอยู่ใน domain เดียวกับเครื่องที่ถูกโจมตี และยังไม่มีใครยืนยันได้ว่าข้อมูลสำรองไม่เสียหาย

  • คำถาม: จะตรวจอย่างไรว่าข้อมูลสำรองใช้ได้และไม่ปนเปื้อน
  • คำถาม: ระบบไหนต้องกู้ก่อน ใครเป็นคนตัดสิน และตกลงกันไว้ล่วงหน้าหรือไม่ (ดู แผนกู้คืนหลังโดนแรนซัมแวร์: RTO, RPO และการซ้อม)
  • คำถาม: ถ้ายังไม่รู้ว่าผู้โจมตีเข้ามาทางไหน การกู้คืนตอนนี้เสี่ยงอะไร
  • จุดตัดสินใจ: เลือกระบบ 3 อันดับแรกที่จะกู้ และตัดสินว่าจะเริ่มกู้ก่อนรู้จุดที่ผู้โจมตีเข้ามาหรือไม่

เหตุการณ์แทรก 4 และ 5: การสื่อสารและการกู้คืน

Inject 4 (14:00): ผู้บริหารได้รับอีเมลจากผู้โจมตี อ้างว่าขโมยข้อมูลไปแล้ว และขู่ว่าจะเผยแพร่ถ้าไม่จ่ายเงินภายในเวลาที่กำหนด ในเวลาเดียวกัน ผู้สื่อข่าวโทรมาถามฝ่ายสื่อสารองค์กร

  • คำถาม: ใครเป็นคนตอบผู้บริหาร ผู้สื่อข่าว และพนักงาน และข้อความทั้งหมดต้องผ่านใครตรวจก่อน
  • คำถาม: ต้องแจ้งใครบ้าง เช่น ที่ปรึกษากฎหมาย ผู้ให้บริการภายนอก บริษัทประกัน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (ข้อกำหนดตามกฎหมายและสัญญา ให้ตรวจกับผู้รับผิดชอบด้านกฎหมายของตนเอง)
  • คำถาม: จะยืนยันอย่างไรว่าข้อมูลถูกขโมยจริงหรือไม่
  • จุดตัดสินใจ: ใครมีอำนาจตัดสินใจเรื่องการติดต่อกับผู้โจมตี และต้องใช้ข้อมูลอะไรประกอบ (แม่แบบนี้ไม่ได้ชี้นำว่าควรจ่ายหรือไม่)

Inject 5 (วันพฤหัสบดี 09:00): ระบบสำคัญกู้คืนกลับมาได้บางส่วน ทีมทำงานต่อเนื่องมาทั้งคืนและกำลังส่งเวร ระบบเฝ้าระวังแจ้งเตือนว่าเครื่องที่เพิ่งกู้คืนมีพฤติกรรมน่าสงสัยแบบเดิมอีก

  • คำถาม: ส่งต่องานข้ามกะอย่างไรไม่ให้ข้อมูลหาย
  • คำถาม: จะรู้ได้อย่างไรว่าเหตุการณ์จบแล้ว และใครเป็นผู้ประกาศ (#StopRansomware Guide ระบุให้ประกาศปิดเหตุการณ์อย่างเป็นทางการ)
  • คำถาม: บทเรียนข้อใดควรบันทึกทันที โดยไม่ต้องรอจบเหตุการณ์ (Rev. 3 ของ NIST แนะนำให้แบ่งปันบทเรียนทันทีที่พบ)
  • จุดตัดสินใจ: จะหยุดกู้คืนไว้ก่อนหรือทำต่อ และใครเป็นผู้ตัดสิน
INFOGRAPHIC
เส้นเวลา 5 เหตุการณ์แทรกของแม่แบบ
01
1 พบไฟล์ถูกเข้ารหัส
วันพุธ 08:30
02
2 ลามไปเครื่องไฟล์อื่น
09:15 ตัดเครือข่ายไหม
03
3 สงสัยข้อมูลสำรอง
11:00 เลือกลำดับกู้
04
4 ขู่เปิดเผยข้อมูล
14:00 สื่อสารและแจ้งผู้เกี่ยวข้อง
05
5 กู้คืนบางส่วน
พฤหัส 09:00 แจ้งเตือนซ้ำ

ปิดการซ้อมและบันทึกผล

SP 800-84 ให้ผู้ดำเนินการซ้อมและผู้จดบันทึกทำ hotwash (การสรุปทันทีหลังซ้อม) คือถามผู้เข้าร่วมว่าทำอะไรได้ดี ด้านไหนควรฝึกเพิ่ม และส่วนไหนของแผนควรแก้ จากนั้นเขียนรายงานสรุปหลังซ้อม (After Action Report) ซึ่งมีข้อมูลพื้นฐานของการซ้อม ข้อสังเกตที่จดไว้ และข้อเสนอแนะในการปรับแผน ควรตั้งเกณฑ์ประเมินไว้ก่อนซ้อม เพื่อให้ผู้จดบันทึกรู้ว่าต้องจดอะไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ใช้สถานการณ์ยาวและละเอียดเกินไป: NIST ระบุว่าผู้เข้าร่วมจะเสียเวลากับเนื้อเรื่องมากกว่าการตอบวัตถุประสงค์
  • เชิญแต่ฝ่ายไอที: NIST ให้เชิญทุกคนที่มีบทบาทตามแผน และให้ผู้บริหารเข้าร่วมเมื่อต้องการตรวจการตัดสินใจ
  • ซ้อมโดยไม่มีสำเนาแผนจริงวางบนโต๊ะ: คู่มือผู้ดำเนินการซ้อมของ NIST มีสำเนาแผนที่ซ้อมไว้ให้เทียบ
  • ไม่มีผู้จดบันทึกและไม่มีรายงานสรุป: ข้อบกพร่องที่พบจะหายไปหลังจบวัน
  • ได้รายการแก้ไขแต่ไม่มีเจ้าของงาน: NIST ให้ผู้ดูแลแผนมอบหมายรายการแก้ไขให้บุคคลที่เลือกไว้
  • ใช้แม่แบบสำเร็จรูปโดยไม่ปรับ: เหตุการณ์ในแม่แบบอาจไม่ตรงกับระบบหรืออำนาจจริงขององค์กร
INFOGRAPHIC
การซ้อมที่เสียเปล่ากับที่ได้ผล

เสียเปล่า

  • สถานการณ์ยาวและละเอียดคุยแต่เนื้อเรื่อง ไม่ถึงวัตถุประสงค์
  • เชิญแต่ฝ่ายไอทีไม่ตรวจการตัดสินใจและการประสานงาน
  • ไม่จดบันทึก ไม่มีรายงานข้อบกพร่องหายไปหลังจบวัน

ได้ผล

  • สถานการณ์สั้นกระชับเน้นตอบวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้
  • เชิญผู้มีบทบาทตามแผนรวมผู้บริหารเมื่อตรวจการตัดสินใจ
  • มีผู้จดบันทึกและรายงานมอบรายการแก้ไขให้เจ้าของงาน

ขั้นแรกที่ทำได้ทันที

  • เลือกแผนที่จะซ้อม เช่น แผนรับมือเหตุการณ์ใน แผนรับมือเหตุการณ์ตาม NIST SP 800-61 Rev. 3
  • ดาวน์โหลดแพ็กเกจจากหน้า CTEP ของ CISA มาเทียบกับแม่แบบของเรา
  • ปรับเหตุการณ์แทรก 5 ข้อให้ตรงกับระบบและชื่อทีมจริง
  • ตั้งผู้ดำเนินการซ้อมและผู้จดบันทึก แล้วนัดผู้เข้าร่วมล่วงหน้า
  • เริ่มด้วยการซ้อมสั้นหนึ่งถึงสองชั่วโมง แล้วเขียนรายการแก้ไขพร้อมเจ้าของงานและกำหนดเวลา

ถ้าต้องการดูภาพรวมความพร้อมด้านความปลอดภัยขององค์กรก่อนซ้อม ลองใช้ แบบประเมินตนเอง ของเรา

แหล่งอ้างอิงและข้อมูลเพิ่มเติม

  • CISA Tabletop Exercise Packages: ชุดแม่แบบการซ้อมของ CISA ที่มีมากกว่า 100 ชุด
  • NIST SP 800-84: คู่มือการทดสอบ ฝึก และซ้อมแผนด้านไอที (เผยแพร่ 2006)
  • NIST SP 800-84 (ไฟล์ PDF): ดูหัวข้อ 4 เรื่อง tabletop และภาคผนวก A ที่มีเอกสารตัวอย่าง
  • #StopRansomware Guide: รายการตรวจสอบการตอบสนองต่อแรนซัมแวร์ของ CISA, NSA, FBI และ MS-ISAC
  • NIST SP 800-61 Rev. 3: แนวทางรับมือเหตุการณ์ที่ใช้เป็นฐานของแผนที่ต้องซ้อม