Digital forensics (นิติวิทยาศาสตร์ดิจิทัล) คือการเก็บ ตรวจ และวิเคราะห์ข้อมูลจากคอมพิวเตอร์ เครือข่าย และอุปกรณ์อื่น เพื่อหาว่าเกิดอะไรขึ้น โดยต้องรักษาข้อมูลไว้ไม่ให้ถูกแก้ไข ข้อมูลที่ใช้พิสูจน์เรื่องนี้เรียกว่าหลักฐานดิจิทัล (digital evidence) บทความนี้อธิบายหลักพื้นฐานของการเก็บหลักฐานหลังเกิดเหตุการณ์ด้านความปลอดภัย โดยอ้างอิงคู่มือ NIST SP 800-86 และแนวปฏิบัติที่เปิดเผยต่อสาธารณะ เนื้อหาเป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย

ทำไมหลักฐานดิจิทัลจึงเสียง่าย

NIST SP 800-86 นิยามงานนี้ว่าเป็นการใช้วิทยาศาสตร์เพื่อระบุ เก็บ ตรวจ และวิเคราะห์ข้อมูล โดยรักษาความครบถ้วนของข้อมูลและมีห่วงโซ่การครอบครองหลักฐานที่เข้มงวด (chain of custody คือบันทึกว่าใครดูแลหลักฐานในแต่ละช่วงเวลา) ปัญหาคือข้อมูลดิจิทัลเปลี่ยนได้ง่าย NIST ระบุว่าทุกการกระทำบนเครื่อง ไม่ว่าคนหรือระบบปฏิบัติการเป็นผู้ทำ เกือบแน่นอนว่าจะเปลี่ยนข้อมูลที่หายง่ายบางส่วน ข้อมูลที่หายง่าย (volatile data) คือข้อมูลที่หายไปเมื่อปิดเครื่อง หรือเมื่อเวลาผ่านไป เช่น ข้อมูลในหน่วยความจำ (RAM) ของเครื่องที่ยังเปิดอยู่

RFC 3227 (แนวปฏิบัติของชุมชนอินเทอร์เน็ตปี 2002 ว่าด้วยการเก็บและเก็บถาวรหลักฐาน) เตือนว่าการทำลายหลักฐานโดยไม่ตั้งใจเกิดขึ้นได้ง่ายมาก หลักฐานจึงอาจเสียเพราะทีมที่รีบรับมือเหตุการณ์เอง ไม่ใช่เฉพาะเพราะผู้โจมตีลบร่องรอย

ถ้าหลักฐานอาจถูกใช้ในกระบวนการทางกฎหมายหรือทางวินัยภายในองค์กร NIST แนะนำให้ตัดสินใจเรื่องนี้ก่อนเริ่มเก็บข้อมูล โดยผู้วิเคราะห์หรือผู้บริหารร่วมกับที่ปรึกษากฎหมาย และถ้าไม่แน่ใจว่าต้องเก็บไว้หรือไม่ โดยทั่วไปให้เก็บไว้ก่อน

หลักการ 4 ข้อจากคู่มือตำรวจอังกฤษ (ACPO)

คู่มือ ACPO Good Practice Guide for Digital Evidence (ฉบับมีนาคม 2012) เป็นคู่มือที่สมาคมผู้บัญชาการตำรวจ (Association of Chief Police Officers หรือ ACPO) ตกลงให้ตำรวจในอังกฤษ เวลส์ และไอร์แลนด์เหนือใช้ จึงไม่ใช่กฎหมายไทย แต่เป็นแนวปฏิบัติสาธารณะที่หลักการอ่านง่าย คู่มือมีหลักการ 4 ข้อ ซึ่งเราสรุปด้วยถ้อยคำของเราเอง ดังนี้:

  • ห้ามเปลี่ยนข้อมูลที่อาจใช้เป็นหลักฐาน: การกระทำใดก็ตามไม่ควรแก้ข้อมูลที่อาจถูกนำไปใช้ในศาลภายหลัง
  • ถ้าต้องแตะข้อมูลต้นฉบับ ต้องให้ผู้มีความสามารถทำ: ผู้ทำต้องอธิบายได้ว่าทำไปเพื่ออะไรและมีผลอย่างไร
  • บันทึกทุกขั้นตอน: ต้องมีบันทึกที่ทำให้บุคคลที่สามตรวจกระบวนการแล้วได้ผลลัพธ์เดียวกัน
  • ต้องมีผู้รับผิดชอบหลัก: ผู้นำการสอบสวนต้องดูแลให้ทำตามกฎหมายและหลักการทั้งสี่ข้อ

ขั้นตอนการเก็บหลักฐาน

NIST SP 800-86 แบ่งงานนี้เป็น 4 ระยะ คือ การเก็บข้อมูล (collection) การตรวจ (examination) การวิเคราะห์ (analysis) และการรายงาน (reporting) บทความนี้เน้นระยะแรก คือการเก็บข้อมูล เพราะหลักฐานที่เสียตั้งแต่ระยะนี้ ระยะหลังแก้ให้ไม่ได้ (ความเห็นของเรา)

ในระยะเก็บข้อมูล NIST แนะนำให้ทำ 4 ขั้นตอนดังนี้:

  • ระบุแหล่งข้อมูล: ดูว่ามีเครื่อง อุปกรณ์ และ log อะไรเกี่ยวข้องบ้าง รวมถึงแหล่งข้อมูลนอกองค์กร
  • วางแผนการเก็บ: จัดลำดับว่าจะเก็บอะไรก่อน โดยดูมูลค่าของข้อมูล ความเร็วที่ข้อมูลจะหาย และแรงที่ต้องใช้
  • เก็บข้อมูล: ทำสำเนาข้อมูลและเก็บต้นฉบับไว้อย่างปลอดภัย
  • ตรวจความครบถ้วน: เทียบค่าแฮชของต้นฉบับกับสำเนา เพื่อพิสูจน์ว่าข้อมูลไม่เปลี่ยน
INFOGRAPHIC
เก็บหลักฐาน 4 ขั้นตามแนว NIST
1
ระบุแหล่งข้อมูล
เครื่อง อุปกรณ์ log รวมนอกองค์กร
2
วางแผนการเก็บ
ดูมูลค่า ความเร็วที่หาย และแรงที่ใช้
3
เก็บข้อมูล
ทำสำเนา เก็บต้นฉบับให้ปลอดภัย
4
ตรวจความครบถ้วน
เทียบค่าแฮชต้นฉบับกับสำเนา

ตลอดกระบวนการ NIST ให้บันทึกทุกขั้นตอนและเครื่องมือที่ใช้ เพื่อให้นักวิเคราะห์คนอื่นทำซ้ำได้ และให้จดหรือถ่ายภาพสิ่งที่แสดงบนหน้าจอก่อนแตะเครื่อง NIST ยังแนะนำให้องค์กรเตรียมข้อมูลไว้ล่วงหน้า เช่น เปิดการตรวจสอบ (auditing) บนระบบปฏิบัติการ รวบรวม log ไว้ที่ศูนย์กลาง สำรองข้อมูลสม่ำเสมอ และใช้มาตรการเฝ้าระวัง เรื่อง log ดู Log Management: ต้องเก็บ log อะไร นานเท่าไร

เก็บอะไรก่อน: ข้อมูลที่หายเร็วต้องมาก่อน

NIST ให้จัดลำดับการเก็บตามสามปัจจัย คือมูลค่าของข้อมูลต่อการสอบสวน ความเร็วที่ข้อมูลจะหาย (volatility) และแรงที่ต้องใช้ ในหลายกรณีควรเก็บข้อมูลที่หายง่ายก่อนข้อมูลที่อยู่ถาวร แต่ NIST เตือนว่าข้อมูลที่ดูถาวรบางอย่างก็เปลี่ยนเร็ว เช่น ไฟล์ log ที่ถูกเขียนทับเมื่อมีเหตุการณ์ใหม่

RFC 3227 ยกตัวอย่างลำดับสำหรับระบบทั่วไป จากหายเร็วที่สุดไปหายช้าที่สุดดังนี้:

  • ข้อมูลในซีพียู: register และ cache (หน่วยความจำความเร็วสูงในซีพียู) หายเร็วที่สุด
  • สถานะของระบบที่กำลังทำงาน: routing table (ตารางเส้นทางเครือข่าย) ตาราง ARP (ARP cache คือตารางจับคู่ IP กับเครื่อง) รายการโปรเซส สถิติของ kernel (แกนกลางของระบบปฏิบัติการ) และหน่วยความจำ
  • ไฟล์ชั่วคราว: ระบบไฟล์ชั่วคราว (temporary file system)
  • ดิสก์: ข้อมูลที่เก็บถาวรในไดรฟ์ของเครื่อง
  • log และข้อมูลเฝ้าระวังระยะไกล: ข้อมูลที่เกี่ยวกับเครื่องนั้นและถูกส่งไปเก็บที่อื่น
  • การตั้งค่าทางกายภาพและแผนผังเครือข่าย: สายและอุปกรณ์ที่เชื่อมต่อกัน
INFOGRAPHIC
ลำดับเก็บตัวอย่างจาก RFC 3227
1
ข้อมูลในซีพียู
register และ cache หายเร็วที่สุด
2
สถานะระบบและหน่วยความจำ
ตารางเครือข่าย โปรเซส หน่วยความจำ
3
ไฟล์ชั่วคราว
ระบบไฟล์ชั่วคราว
4
ดิสก์
ข้อมูลถาวรในไดรฟ์
5
log ระยะไกล
ข้อมูลที่ถูกส่งไปเก็บที่อื่น
6
การตั้งค่าและแผนผัง
สายและอุปกรณ์ที่เชื่อมกัน

จุดที่ต้องตัดสินใจเร็วคือเครื่องที่ยังเปิดอยู่ NIST ระบุว่า การปิดเครื่อง หรือแม้แต่การถอดออกจากเครือข่าย อาจทำให้เสียโอกาสเก็บข้อมูลสำคัญ RFC 3227 เตือนเพิ่มว่า การตัดเครือข่ายอาจกระตุ้น deadman switch (กลไกที่ลบหลักฐานเมื่อพบว่าเครื่องหลุดจากเครือข่าย) แต่ NIST ก็เตือนว่าการเก็บข้อมูลจากเครื่องที่กำลังทำงานมีความเสี่ยงเอง เพราะไฟล์อาจเปลี่ยน และ rootkit (มัลแวร์ที่ซ่อนตัวและอาจส่งข้อมูลเท็จกลับมา) อาจทำให้ข้อมูลที่ได้ไม่จริง NIST จึงแนะนำให้เขียนเกณฑ์ตัดสินใจไว้ล่วงหน้า เพื่อให้ผู้ปฏิบัติตัดสินใจได้ทันที

ข้อนี้อาจชนกับขั้นตอนจำกัดความเสียหายที่พบบ่อยในการรับมือเหตุการณ์ เช่น แยกเครื่องออกจากเครือข่าย ความเห็นของเรา: ไม่ควรตัดสินใจเรื่องนี้เป็นครั้งแรกตอนเกิดเหตุ ให้เขียนเกณฑ์ลงในแผนรับมือเหตุการณ์ล่วงหน้า ดู แผนรับมือเหตุการณ์ตาม NIST SP 800-61 Rev. 3 สำหรับการวางแผนรับมือ และ วิธีป้องกันแรนซัมแวร์: 5 ขั้นตอนที่องค์กรทำได้ทันที สำหรับขั้นตอนป้องกัน

ห่วงโซ่การครอบครองหลักฐาน สำเนา และค่าแฮช

ห่วงโซ่การครอบครองหลักฐาน (chain of custody) คือบันทึกที่ตอบได้ว่าหลักฐานแต่ละชิ้นถูกพบ เก็บ ส่งต่อ และตรวจโดยใครบ้าง เมื่อไร และเก็บไว้อย่างไร NIST อธิบายว่าบันทึกนี้ช่วยป้องกันข้อกล่าวหาว่าหลักฐานถูกจัดการผิดวิธีหรือถูกแก้ไข

RFC 3227 ระบุว่าอย่างน้อยต้องบันทึก 4 เรื่องนี้:

  • การพบและการเก็บ: ที่ไหน เมื่อไร และใครเป็นคนพบและเก็บหลักฐาน
  • การจัดการและการตรวจ: ที่ไหน เมื่อไร และใครเป็นคนจัดการหรือตรวจหลักฐาน
  • ผู้ครอบครอง: ใครถือหลักฐานในช่วงเวลาไหน และเก็บไว้อย่างไร
  • การโอนย้าย: เมื่อเปลี่ยนผู้ครอบครอง โอนเมื่อไรและอย่างไร รวมถึงเลขพัสดุถ้าส่งทางไปรษณีย์
INFOGRAPHIC
บันทึกห่วงโซ่การครอบครอง 4 เรื่อง
หลักฐาน 1 ชิ้น
ต้องตอบได้ว่าใคร เมื่อไร ที่ไหน
การพบและการเก็บ
ที่ไหน เมื่อไร ใครเก็บ
การจัดการและการตรวจ
ที่ไหน เมื่อไร ใครตรวจ
ผู้ครอบครอง
ใครถือ ช่วงไหน เก็บอย่างไร
การโอนย้าย
โอนเมื่อไร อย่างไร เลขพัสดุ

เรื่องการทำสำเนา NIST แยกเป็นสองแบบ แบบแรกคือ logical backup (สำเนาเฉพาะโฟลเดอร์และไฟล์) ซึ่งไม่เก็บไฟล์ที่ลบไปแล้ว แบบที่สองคือ bit stream image (สำเนาแบบบิตต่อบิต รวมพื้นที่ว่างและพื้นที่ตกค้างในดิสก์) ซึ่งใช้พื้นที่และเวลามากกว่า ถ้าหลักฐานอาจต้องใช้ในการฟ้องร้องหรือลงโทษทางวินัย NIST แนะนำให้ทำ bit stream image ของสื่อต้นฉบับ ติดป้าย และเก็บต้นฉบับอย่างปลอดภัย แล้วใช้สำเนาในการวิเคราะห์ทั้งหมด

ระหว่างทำสำเนา ผู้วิเคราะห์ใช้ write-blocker (อุปกรณ์หรือซอฟต์แวร์ที่กันไม่ให้คอมพิวเตอร์เขียนข้อมูลลงสื่อที่ต่ออยู่) เพื่อไม่ให้ต้นฉบับเปลี่ยน NIST ยังเตือนว่าโดยทั่วไปไม่ควรใช้เครื่องมือทำ bit stream image กับดิสก์ทั้งก้อนของเครื่องที่กำลังใช้งาน เพราะไฟล์และหน่วยความจำเปลี่ยนตลอดเวลา จึงตรวจสอบความถูกต้องไม่ได้ แต่สำเนาแบบบิตต่อบิตของไดรฟ์หรือโวลุ่มที่ระบบมองเห็น (logical volume) ทำและตรวจสอบได้

เพื่อพิสูจน์ว่าสำเนาตรงกับต้นฉบับ ให้ใช้ค่าแฮช (hash หรือ message digest คือค่าสั้น ๆ ที่คำนวณจากข้อมูล ถ้าข้อมูลเปลี่ยนแม้เพียง 1 บิต ค่าจะเปลี่ยนไปทั้งหมด) NIST ให้ลำดับดังนี้ คำนวณค่าแฮชของต้นฉบับและจดไว้ก่อนทำสำเนา คำนวณค่าแฮชของสำเนาหลังทำเสร็จแล้วเทียบกัน แล้วคำนวณค่าแฮชของต้นฉบับอีกครั้งเพื่อยืนยันว่ากระบวนการทำสำเนาไม่ได้เปลี่ยนต้นฉบับ และบันทึกผลทั้งหมด

ข้อสังเกต: SP 800-86 เผยแพร่ปี 2006 และยกตัวอย่างอัลกอริทึมแฮช MD5 กับ SHA-1 (อัลกอริทึมแฮชรุ่นเก่า) ความเห็นของเรา: ควรเลือกอัลกอริทึมที่ปัจจุบันยังเชื่อถือได้ เช่น SHA-256 (อัลกอริทึมแฮชที่ใหม่กว่า) และตรวจกับผู้จำหน่ายเครื่องมือหรือผู้เชี่ยวชาญก่อนกำหนดเป็นมาตรฐานขององค์กร

มาตรฐาน กฎหมาย และขอบเขตของบทความ

ISO/IEC 27037:2012 เป็นมาตรฐานสากลว่าด้วยแนวทางระบุ รวบรวม เก็บข้อมูล (acquisition) และรักษาหลักฐานดิจิทัล เอกสารฉบับเต็มต้องซื้อ เราจึงไม่ได้อ่านและไม่อธิบายรายละเอียดของมัน สิ่งที่เรารู้มาจากคำอธิบายขอบเขตที่เผยแพร่สาธารณะเท่านั้น ซึ่งระบุว่ามาตรฐานนี้ให้แนวทางแก่บุคคลในสถานการณ์ทั่วไปของการจัดการหลักฐาน และช่วยองค์กรในกระบวนการทางวินัยและการแลกเปลี่ยนหลักฐานข้ามเขตอำนาจศาล

SP 800-86 เผยแพร่เมื่อสิงหาคม 2006 เอกสารสรุปของ NIST ระบุว่าไม่ใช่คู่มือครบถ้วนสำหรับสอบสวนทางดิจิทัล และไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย โดยแนะนำให้ปรึกษาฝ่ายบริหารและที่ปรึกษากฎหมายก่อนใช้ เทคโนโลยีเปลี่ยนไปมากตั้งแต่นั้น เครื่องมือและรายละเอียดทางเทคนิคจึงควรตรวจกับผู้เชี่ยวชาญก่อนนำมาใช้จริง

เรื่องที่ว่าหลักฐานดิจิทัลแบบใดศาลไทยรับฟังได้ และต้องเก็บอย่างไรจึงจะใช้ได้ เป็นเรื่องของกฎหมายไทย เราไม่ได้ตรวจสอบเรื่องนี้ และไม่ให้คำแนะนำทางกฎหมาย ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายหรือฝ่ายกฎหมายขององค์กรก่อนเริ่มเก็บหลักฐานในเหตุการณ์ที่อาจนำไปสู่คดี

RFC 3227 เตือนเรื่องความเป็นส่วนตัวด้วย ให้ปฏิบัติตามกฎและนโยบายความเป็นส่วนตัวขององค์กรและของเขตอำนาจกฎหมายที่เกี่ยวข้อง อย่าเข้าไปเก็บข้อมูลในพื้นที่ที่ปกติไม่มีเหตุให้เข้าถึง เช่น ไฟล์ส่วนตัวของพนักงาน เว้นแต่มีเหตุสงสัยว่าเกิดเหตุการณ์จริง ถ้ามีข้อมูลส่วนบุคคลตาม PDPA (พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล) เกี่ยวข้อง ให้ถามฝ่ายกฎหมายหรือเจ้าหน้าที่คุ้มครองข้อมูลขององค์กร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ปิดเครื่องหรือรีบูตทันที: โดยไม่ตัดสินใจก่อนว่าจะเก็บข้อมูลที่หายง่ายหรือไม่ ข้อมูลในหน่วยความจำจึงหายไป
  • เปิดดูไฟล์ในเครื่องต้นฉบับเอง: แทนที่จะทำสำเนาแล้วตรวจจากสำเนา ซึ่งอาจเปลี่ยนข้อมูลและเวลาของไฟล์
  • รันโปรแกรมที่แก้เวลาเข้าถึงไฟล์ทั้งเครื่อง: RFC 3227 ยกตัวอย่างคำสั่ง tar และ xcopy
  • เชื่อโปรแกรมที่อยู่ในเครื่องที่ถูกบุกรุก: แทนที่จะรันเครื่องมือเก็บหลักฐานจากสื่อที่ป้องกันไว้
  • ไม่ทำสำเนาและไม่เทียบค่าแฮช: จึงพิสูจน์ไม่ได้ว่าข้อมูลที่ตรวจตรงกับต้นฉบับ
  • ไม่จดว่าใครทำอะไรเมื่อไร: ทำให้ไม่มีห่วงโซ่การครอบครอง และคนอื่นทำซ้ำขั้นตอนไม่ได้
INFOGRAPHIC
สิ่งที่ทำให้หลักฐานเสีย กับสิ่งที่รักษาไว้

ทำให้หลักฐานเสีย

  • ปิดเครื่องทันทีข้อมูลในหน่วยความจำหาย
  • เปิดไฟล์ในต้นฉบับเองข้อมูลและเวลาของไฟล์อาจเปลี่ยน
  • เชื่อโปรแกรมในเครื่องเครื่องที่ถูกบุกรุกอาจให้ข้อมูลเท็จ

รักษาหลักฐาน

  • ตัดสินใจเกณฑ์ไว้ล่วงหน้ารู้ว่าเมื่อไรเก็บก่อนปิดเครื่อง
  • ใช้สำเนาและเทียบค่าแฮชต้นฉบับไม่ถูกแตะ พิสูจน์ได้
  • จดทุกขั้นตอนและผู้ถือคนอื่นทำซ้ำและตรวจสอบได้

ขั้นแรกที่ทำได้ทันที

  • ตั้งผู้มีอำนาจตัดสินใจ: ระบุว่าใครตัดสินใจเรื่องเก็บหรือไม่เก็บข้อมูลที่หายง่าย และเขียนเกณฑ์ไว้ล่วงหน้า
  • เตรียมแบบฟอร์มห่วงโซ่การครอบครอง: ใช้หัวข้อ 4 ข้อของ RFC 3227 เป็นแม่แบบ
  • เตรียมเครื่องมือและที่เก็บ: เช่น write-blocker พื้นที่เก็บสำเนา และเครื่องมือคำนวณค่าแฮช ที่ทดสอบแล้วว่าใช้งานได้
  • รวบรวม log ไว้ที่ศูนย์กลางล่วงหน้า: ให้มีข้อมูลที่เกี่ยวกับเครื่องนั้นเก็บไว้นอกเครื่อง
  • คุยกับฝ่ายกฎหมายและผู้เชี่ยวชาญภายนอกล่วงหน้า: จะได้รู้ก่อนว่าเหตุการณ์แบบไหนต้องเรียกใคร (ความเห็นของเรา)

ดูว่าองค์กรของคุณอยู่ตรงไหนด้วย แบบประเมินตนเอง

แหล่งอ้างอิงและข้อมูลเพิ่มเติม

  • NIST SP 800-86: Guide to Integrating Forensic Techniques into Incident Response: ที่มาของกระบวนการ 4 ระยะ ขั้นตอนเก็บข้อมูล ห่วงโซ่การครอบครอง การทำสำเนาและค่าแฮช (ฉบับสิงหาคม 2006)
  • RFC 3227: Guidelines for Evidence Collection and Archiving: ลำดับความเร็วที่ข้อมูลหาย สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง และรายการที่ต้องบันทึกในห่วงโซ่การครอบครอง
  • ACPO Good Practice Guide for Digital Evidence, March 2012 (PDF): หลักการ 4 ข้อ ไฟล์นี้เป็นสำเนาที่เว็บไซต์ของบุคคลที่สามเก็บไว้ ไม่ใช่เว็บของ ACPO
  • ISO/IEC 27037:2012 (ISO): หน้ามาตรฐานของ ISO เนื้อหาเต็มต้องซื้อ เราไม่ได้เปิดหน้านี้ได้โดยตรงจากเครื่องมือของเรา
  • ISO/IEC 27037:2012 (EVS): คำอธิบายขอบเขตของมาตรฐานที่เผยแพร่สาธารณะ ซึ่งเราใช้สรุปในบทความนี้
  • ENISA: Electronic evidence, a basic guide for first responders: คู่มือสำหรับทีมรับมือเหตุการณ์ เราอ่านเฉพาะหน้าคำอธิบาย ไม่ได้อ่านตัวรายงาน
  • NIST SP 800-61 Rev. 3: Incident Response Recommendations: แนวทางรับมือเหตุการณ์ที่เป็นบริบทของงานนิติวิทยาศาสตร์ดิจิทัล เราอ่านเฉพาะหน้าคำอธิบาย